ირანში ომმა მსოფლიო  ორ ბანაკად გაყო. ერთ ბანაკში სჯერათ აშშ-სა და ისრაელის სწრაფი გამარჯვების. მეორე ბანაკი ხანგრძლივ ომსა და გლობალურ კატასტროფას პროგნოზირებს. თუ ემოციებს გვერდზე გადავდებთ, სიტუაციის განვითარების ყველაზე სავარაუდო სცენარები შემდეგია:

სწრაფი ომისა და ირანში რეჟიმის შეცვლის სცენარი. ისრაელის საჰაერო ძალები, აშშ-ს საჰაერო ძალებთან ერთად, ანადგურებენ სამხედრო სამიზნეებს ირანში. ირანის ხელმძღვანელობის ლიკვიდაციასთან და სადაზვერვო სამსახურების დივერსიულ საქმიანობასთან ერთად, არსებობს შესაძლებლობა, რომ ისლამური რესპუბლიკის სამხედრო მანქანა „დაიშალოს“ და კაპიტულაცია იძულებული გახდეს.

უნდა აღინიშნოს, რომ ირანს ორი „ძალაუფლების ვერტიკალი“ აქვს, რაც ირანულ სისტემას საბჭოთა კავშირის მსგავსს ხდის. ირანს ჰყავს სამოქალაქო ბიუროკრატია, მთავრობა, პარლამენტი და პრეზიდენტი, რომელიც სახალხო კენჭისყრით არის არჩეული. თუმცა, სახელმწიფო ბიუროკრატიის ზემოთ დგას „ზედნაშენი“ რაჰბარის (უზენაესი ლიდერის) სახით, რომელსაც აიათოლების საბჭო ირჩევს. ისლამური რევოლუციის გუშაგთა კორპუსი (IRGC) რაჰბარს ემორჩილება. IRGC-ს ჰყავს საკუთარი არმია და ასევე საიდუმლო სამსახურის ფუნქციას ასრულებს. IRGC-ის ხელმძღვანელობა აკონტროლებს ნავთობით ვაჭრობას, ფინანსებს და ირანის ეკონომიკის სხვა სექტორებს.

ისრაელისა და შეერთებული შტატების მიზანია ირანის სახელმწიფოზე „ზედნაშენის“ განადგურება, რომელსაც IRGC და აიათოლათა საბჭო წარმოადგენენ. თუ ეს გეგმა წარმატებული იქნება, ირანი შეინარჩუნებს რესპუბლიკური მმართველობის ფორმას და გახდება სეკულარული სახელმწიფო. ირანი პრიორიტეტს მიანიჭებს ქვეყნის ეკონომიკის განვითარებას და არა რელიგიურ ომს ისრაელთან და ამერიკასთან.

რეჟიმის შეცვლის იმპულსი შეიძლება მოდიოდეს მასობრივი დემონსტრაციებიდან, რომლებიც დაიწყება დონალდ ტრამპისა და პრინცი რეზა ფახლავის „ბრძანებით“ სამხედრო ოპერაციის აქტიური ფაზის დასრულების შემდეგ. ირანში რეჟიმის შეცვლა გულისხმობს დროებითი მთავრობის შექმნას, საკონსტიტუციო კრების მოწვევას, ახალი კონსტიტუციის შესახებ რეფერენდუმს და სამთავრობო ორგანოების არჩევნებს.

ამ სცენარს ხელს უწყობს შეერთებული შტატებისა და ისრაელის სამხედრო და ტექნოლოგიური უპირატესობა. მაგალითად, აიათოლა ხამენეის ადგილმდებარეობის დადგენა Anthropic-ის Claude ხელოვნური ინტელექტის წყალობით მოხდა. ხელოვნური ინტელექტი ასევე ფართოდ გამოიყენება ირანში აშშ-სა და ისრაელის სხვა ოპერაციებში.

ირანმა შეცდომა დაუშვა სპარსეთის ყურის ქვეყნებსა და ბრიტანეთის სამხედრო ბაზებზე დარტყმით. დარტყმები თურქეთსა და აზერბაიჯანზეც კი განხორციელდა, თუმცა ეს ორი ქვეყანა ნეიტრალურ პოზიციას ინარჩუნებს. ანტიირანული კოალიცია ფართოვდება. ირანელი ქურთები ირანის არმიისთვის წინააღმდეგობის გაწევას გეგმავენ. იმის გათვალისწინებით, რომ ირანის მოსახლეობის მხოლოდ ნახევარია სპარსელი, ქურთებით, აზერბაიჯანელებით და სხვა ეთნიკური ჯგუფებით დასახლებულ პროვინციებში აჯანყებების ალბათობა დიდია. ირანი ყოფილი იმპერიაა და იმპერიების დაშლა ყოველთვის „ეროვნულ გარეუბანში“ იწყება.

აშშ-სა და ისრაელის სამხედრო დარტყმების კომბინაციამ, ირანის ხელმძღვანელობაში სამოქალაქო და რელიგიურ ხელისუფლებას შორის განხეთქილებამ, ქვეყნის ეთნიკურ რეგიონებში რეჟიმისადმი წინააღმდეგობამ და შესაძლო მასობრივმა პროტესტებმა შეიძლება გამოიწვიოს ისლამური რესპუბლიკის დაშლა და ირანში სეკულარული სახელმწიფოს შექმნა.

ვენესუელის სცენარი. აიათოლა ხამენეის მკვლელობამ მძიმე დარტყმა მიაყენა ირანის ხელისუფლების სტრუქტურას. 37-წლიანი ხელისუფლებაში ყოფნის განმავლობაში ხამენეი ირანში ძალაუფლების განსახიერებად იქცა. ირანის მმართველი ელიტა განიცდის მსგავს დაბნეულობას და ძალაუფლებისთვის ბრძოლას სხვადასხვა ფრაქციებს შორის, როგორც საბჭოთა პოლიტბიუროში 1953 წლის მარტში. აიათოლა ხამენეის შვილის ახალ რაჰბარად არჩევა მიუთითებს IRGC-ის მცდელობაზე, შეინარჩუნოს ძალაუფლების ძველი მოდელი. თუმცა, ხამენეის შვილს არ გააჩნია მამის ავტორიტეტი და ირანის ხელმძღვანელობაში მიმდინარეობს ძალაუფლებისთვის ბრძოლა სამოქალაქო ბიუროკრატიასა და IRGC-ს შორის.

შეერთებულ შტატებში  ეს ომი არ არის პოპულარული. დონალდ ტრამპი კრიტიკის ტალღის ქვეშ აღმოჩნდა ამერიკის გაჭიანურებულ ომში ჩათრევის რისკის გამო. დონალდ ტრამპისთვის უფრო მისაღებია „გარიგება“ ირანის „დროებით მთავრობასთან“ ვენესუელის მოდელის მსგავსად.

თუმცა, ირანის „დროებითი მთავრობის“ ლეგიტიმურობა საეჭვოა. მაშინაც კი, თუ დროებითი ლიდერები დათანხმდებიან „გარიგებას“, ის შეიძლება მალე გააუქმონ მათმა მემკვიდრეებმა. ირანში ძალაუფლებისთვის ბრძოლა მწვავდება და ძნელია იმის პროგნოზირება, თუ რომელი მმართველი კლანი გაიმარჯვებს საბოლოოდ.

ამავდროულად, ისრაელი ცდილობს ირანში რეჟიმის შეცვლას და „დროებითი მთავრობის“ ლიდერებისა და მათი შემცვლელების ლიკვიდაციით „გარიგების“ მიღწევის ნებისმიერი მცდელობის ჩაშლას. ისრაელისთვის ოპერაცია „ლომის ღრიალი“ ირანული საფრთხის აღმოფხვრის ისტორიულ შესაძლებლობას წარმოადგენს. ისრაელის „შესაძლებლობების ფანჯარა“ მოკლევადიანია -  აშშ-ის კონგრესის შუალედურ არჩევნებამდე. თუ რესპუბლიკელები კონგრესის თუნდაც ერთ პალატაში არჩევნებს წააგებენ, ისრაელი ვეღარ შეძლებს აშშ-ის სამხედრო მხარდაჭერის იმავე დონის შენარჩუნებას.

გაჭიანურებული ომის სცენარი. მთავარი კითხვა ირანში სახმელეთო ოპერაციის ალბათობაა. დონალდ ტრამპი სახმელეთო ოპერაციის თავიდან აცილებას განიხილავს, თუმცა, შესაძლოა, სიტუაციამ აიძულოს იგი ამ ნაბიჯის გადადგმა. ეს აშშ-ის სამხედრო მოსამსახურეებს შორის მსხვერპლის ზრდას ნიშნავს. ტრამპს აღარ ექნება უკან დახევის გზები. გამარჯვებისა და სამხედრო ოპერაციის მიზნების მიღწევის გარეშე, მას არ ექნება საშუალება, გაამართლოს ამერიკელი ჯარისკაცების დანაკარგები. ირანის წინააღმდეგ საჰაერო კამპანიას აქვს პოტენციალი, ერაყში ომის მსგავს სრულმასშტაბიან ომში გადაიზარდოს. რადგან სახმელეთო ოპერაცია დროსა და მომზადებას მოითხოვს, ირანში ომი შეიძლება რამდენიმე თვე გაგრძელდეს.

ირანში გაჭიანურებული ომი სასარგებლოა როგორც რუსეთისთვის, ასევე ჩინეთისთვის. რუსეთი ცდილობს მოგების მიღებას ნავთობისა და გაზის ფასების ზრდით. ჩინეთი ენერგორესურსების ფასების ზრდას ეკონომიკურად არახელსაყრელ საკითხად მიიჩნევს, მაგრამ სტრატეგიულად ისარგებლებს იმით, რომ აშშ დიდი ხნის განმავლობაში ომში იქნება ჩაფლული. თუ ირანში ომი ამერიკისთვის „მეორე ვიეტნამად“ იქცევა, ჩინეთი გააძლიერებს თავის მოლაპარაკების პოზიციას შეერთებულ შტატებთან. გარდა ამისა, ჩინეთს ექნება შესაძლებლობა, ჩაატაროს ოპერაცია ტაივანის ანექსიის მიზნით, სანამ შეერთებული შტატები ახლო აღმოსავლეთით იქნება დაკავებული.

CNN-ის ცნობით, ცენტრალური სადაზვერვო სააგენტოს წყაროები იუწყებიან, რომ რუსეთი ირანს უზიარებს სადაზვერვო ინფორმაციას ამერიკული ჯარების ადგილმდებარეობის შესახებ, ხოლო ჩინეთი გეგმავს ირანისთვის იარაღის კომპონენტების და ფინანსური მხარდაჭერის მიწოდებას. https://edition.cnn.com/2026/03/06/politics/russia-aiding-iran-targeting 

ირანში შიდა გადატრიალების სცენარი. არსებობს გადატრიალების შესაძლებლობა ირანის ხელმძღვანელობაში, რაც გამოიწვევს პოლიტიკური რეჟიმის რეფორმირებას და ძალთა ბალანსის შეცვლას. მაგალითად, არმია და სახელმწიფო აპარატი შეიძლება გაერთიანდნენ IRGC-ს წინააღმდეგ.

ამჟამად, ე.წ. „ქორებსა“ და „მტრედებს“ შორის დაპირისპირებაში, პირველები უპირატესობას იძენენ. ამაზე მიუთითებს სპარსეთის ყურის არაბული სახელმწიფოების განურჩეველი დაბომბვა. გეგმა რეგიონის ქვეყნების დაშინება და ფსონების გაზრდაა. თუმცა, ირანს არ აქვს რესურსი, რომ დიდი ხნით შეინარჩუნოს „ქორის“ პოლიტიკა. არსებობს შესაძლებლობა, რომ უახლოეს მომავალში ეს რესურსი ამოიწუროს და ირანის „მტრედები“ შეთქმულებას მოაწყობენ IRGC-ს წინააღმდეგ.

დონალდ ტრამპისთვის ეს იქნება შესაძლებლობა, დაასრულოს სამხედრო ოპერაცია და გამოაცხადოს შეერთებული შტატებისთვის ხელსაყრელი „გარიგება“. ისრაელი დათანხმდება „გარიგებას“ იმ პირობით, რომ ირანი უარს იტყვის ბირთვულ იარაღზე და შეამცირებს სარაკეტო პროგრამას. ირანის ახალი ლიდერები შეიძლება დათანხმდნენ ამ დათმობებს სანქციების მოხსნისა და უსაფრთხოების გარანტიების სანაცვლოდ.

ნებისმიერ ომში, შემთხვევითობის ელემენტს შეუძლია მნიშვნელოვანი როლი ითამაშოს. უახლოეს მომავალში გაირკვევა, რომელი სცენარია ყველაზე რეალისტური.

ავთანდილ წულაძე პოლიტიკის ანალიტიკოსი